شیمی ذرمانی
بعضي از سلولهاي بدن به علل نامعلومي به صورت افسار گسيخته رشد ميكنند و از جايي به جاي ديگر دربدن حركت كرده و به فعاليت ادامه ميدهند. كار داروهاي شيمي درماني اين است كه توسط گردش خون به تمام بدن حمل ميشود و قدرت رشد و تكثير (اضافهشدن) اين سلولها را از بين ميبرد. توجه داشته باشيم كه اين داروها ميتوانند روي سلولهاي طبيعي هم اثر ناخوشايند داشته باشند ولي پس از پايان دوره دارو درماني، اكثر سلولهاي طبيعي به سرعت بهبود يافته و به حالت اولشان برميگردند.
3- آيا دارو درماني درد دارد؟
معمولاً مصرف داروهاي شيمي درماني درد ندارد. اما اگر هنگام تزريقدارو داخل رگ، اشتباهي زير پوست تزريق شود، متورم شده و درد شديدي ميگيرد كه بايد، فوراً به پزشك يا پرستار مسئول تزريق اطلاع دهيد. يا اگر در روزهاي بعد از شيمي درماني دچار درد استخوان، لثهها و يا قسمتهاي ديگري از بدن شديد، محل درد، زمان شروع درد، مدت درد، شدت درد، كيفيت و نوع احساس درد، مقدار و نوع مصرف داروهاي مسكن را به دقت براي پزشك معالج خود شرح دهيد. بدون انتقال اين اطلاعات درد شما كنترل نخواهد شد.
4- دوره درمان يا شيمي درماني چه مدت طول ميكشد؟
مدت درمان و فاصله بين درمانها به نوع دارو و واكنش بدن بيمار بستگي دارد. دارو درماني ممكن است به صورت روزانه و هفتگي يا تزريقات ماهانه انجام گيرد. در هر دوره شيمي درماني، پزشك معالج با آزمايش شمارش كامل گلبولي خون (CBC) وضعيت باليني بيمار را كنترل خواهد كرد. معمولاً داروها را به ترتيبي ميدهند كه در فاصله دو تزريق فرصت كافي و استراحت براي رشد و ترميم سلولهاي طبيعي آسيب ديده باشد و بدن توان طبيعي خود را از نو بدست آورد.
5- آيا همزمان با شيمي درماني ميتوان داروهاي ديگر مصرف كرد؟
چون بعضي از داروها ممكن است در عمل و اثر داروهاي شيمي درماني اشكال ايجاد كنند، حتماً لازم است به پزشك در مورد داروهايي كه مصرف ميكنيد اطلاع دهيد و خودسرانه هيچ دارويي مصرف نكنيد.
6- هنگام دارو درماني چه كار بايد انجام داد؟
سعي كنيد حالت آرام داشته باشيد و با خواندن كتاب، دعا و گوش دادن به موسيقي، خود را سرگرم كنيد. در حين شيمي درماني، زماني كه دارو در جريان است از قرصهاي مكيدني نعناع استفاده كنيد.
7- آيا در طول دوره درمان با شيمي درماني ميتوان بچهدار شد؟
در طول دوره شيمي درماني تا اطلاع بعدي نبايد بچهدار شد، اين داروها ممكن است (نه هميشه) در بعضي افراد روي اندام جنسي تأثير موقت داشته باشد، از قبيل تغيير در عادات ماهانه و يائسگي زودرس در خانمها و كاهش موقتي مقدار اسپرم در آقايان. لذا در مورد رفتارهاي جنسي و يا مصرف قرصهاي ضدبارداري با پزشك معالج مشورت كنيد.
8- آيا داروهاي شيمي درماني عوارضي در بدن بوجود ميآورد؟
عوارضي كه ممكن است اين داروها در بدن بوجود بياورند بستگي به شدت واكنشي دارد كه بدن بيمار نسبت به دارو نشان ميدهد. ناگفته نماند كه بيمار دچار همه عوارضي كه در اينجا ميخوانيد نخواهد شد بلكه گاهي يك يا چند تاي آن گريبانگير او خواهد شد. نكته مهم آنست كه هرگونه عوارض - جانبي و علائم كلينيكي را به پزشك معالج و پرستار مربوطه گزارش دهيد.
شايعترين عوارض عبارتند از: تهوع و استفراغ، بياشتهايي، اسهال، يبوست، ناراحتي دهان و گلو، ريزش مو، احتمال عفونت، ناراحتي پوستي، نامنظم شدن عادت ماهانه يا قطع آن در خانمها، احساس ضعف و خستگي و تنگي نفس، خوابرفتگي و گزگز در انگشتان و اختلال در تعادل، تورم صورت، دستها، پاها و شكم ، خونريزي داخلي.
9- با عوارض دارودرماني (شيمي درماني) چه ميتوان كرد؟
الف: تهوع و استفراغ
چون اكثر داروهاي شيمي درماني مخاط معده را تحريك ميكنند، معمولاً همراه با آن، داروهايي براي جلوگيري از حالت تهوع و استفراغ از طرف پزشك به شما داده ميشود. با اين همه اگر نكات زير را رعايت كنيد از حالت تهوع و استفراغ شما كم خواهد شد:
1- هربار كه غذا ميخوريد، لقمههاي كوچك برداريد و به آرامي بجويد.
2- سعي كنيد ظاهر غذاها اشتها آور باشد و از غذاهايي كه هضم راحتتري دارند مصرف كنيد.
3- سه روز اول پس از انجام دارو درماني سعي شود از گوشت سفيد مثل مرغ و ماهي استفاده شود و پس از اين مدت ميتوان از گوشت قرمز بخصوص ماهيچه استفاده كرد.
4- تا هنگاميكه استفراغ كنترل نشد هيچ غذايي نخوريد.
5- با باز كردن پنجره اطاق، هواي تازه و تميز تنفس كنيد.
6- از خوردن غذاهاي چرب و سرخ شده و خيلي محرك (ادويهدار) خودداري كنيد.
7- روز تزريق داروي شيمي درماني، غذاهاي سنگين كه هضمش دشوار است، نخوريد.
8- مايعات خنك و كم شيرين مثل آب و آب سيب، مدتي قبل يا مدتي بعد از غذا بخوريد نه همراه آن.
9- از رفت و آمد كسانيكه بوهاي تندي مثل سيگار و عطر تند از آنها به مشام ميرسد در اطراف خود جلوگيري كنيد.
10- بعد از خوردن غذا تا 2 ساعت به حالت نشسته استراحت كنيد و از دراز كشيدن خودداري كنيد.
11- موقعي كه حالت تهوع داريد از راه دهان نفس عميق بكشيد.
ب: بياشتهايي
معمولاً بياشتهايي در چند روز اول پس از شروع هردوره دارو درماني پيدا ميشود. براي رفع بياشتهايي نكات زير رعايت شود:
1- دفعات غذا خوردن را زياد كنيد ولي هربار مقدار كمي بخوريد.
2- هنگاميكه اشتهاي بهتري داريد (در اوايل صبح) غذاي بيشتري بخوريد. از غذاهاي حاضري كه مورد دلخواه شماست استفاده كنيد.
3- در اثر داروي شيمي درماني ممكن است اختلالي در پرزهاي چشايي پيدا شود و اشتهاي شما به گوشت از بين برود. با زدن چاشنيها و سسها به گوشت ميتوانيد طعم غذا را خوشمزه كنيد. ترجيحاً مرغ و ماهي را جايگزين گوشت قرمز كنيد.
4-درباره مكملهاي غذايي و رژيم غذايي خاص در طول درمان با پزشك و كارشناس تغذيه مشورت كنيد.
5- توجه داشته باشيد اگر غذا نخوريد باعث كاهش وزن و كاهش مقاومت بدنتان شده و بهبودي به تأخير ميافتد. پس اراده كنيد خوب غذا بخوريد تا انرژي لازم براي مقابله با بيماري را داشته باشيد. هرهفته بيمار را وزن كنيد و در صورت كاهش وزن به پزشك اطلاع دهيد.
پ: اسهال
اگر به اسهال افتاديد و همراه با آن درد و انقباض شكم داشتيد با پزشك در ميان بگذاريد و براي بندآمدن اسهال نكات زير را رعايت كنيد:
1- مايعات فراوان بخوريد مانند آب، آب سيب، چاي كمرنگ، تا آب از دست رفته را جبران كند.
2- مايعات خيلي سرد و يا خيلي گرم نخوريد و اگر نوشابه مصرف ميكنيد صبر كنيد تا گازش كاملاً خارج گردد.
3- غذا را مقدار كم و به دفعات متعدد بخوريد. (بيشتر از سه وعده در روز)
4- از خوردن غذاهايي كه باعث دردهاي انقباضي ميشود مثل سبزيهاي خام، كلم، نخود و لوبيا، غذاهاي سرخ شده يا چرب، ادويه و شيريني خودداري كنيد.
5- وقتي حس كرديد بهتر شديد، غذاهايي مثل برنج، نان، سيب زميني، ماست، پنير، تخممرغ پخته و ماكاروني بخوريد.
6- معمولاً چون موقع اسهال، پتاسيم زيادي از بدن دفع ميشود از غذاهاي حاوي پتاسيم مثل موز، مركبات، سيبزميني، و سبزيها استفاده كنيد.
ت: يبوست
يكي از عوارض شيمي درماني و عدم تحرك، يبوست و كاهش اشتهاست، اقدامات زير براي جلوگيري و درمان يبوست مؤثر است:
1- مايعات و آب ميوههايي مانند آلو، گلابي و انگور، زياد بخوريد.
2- خوراكيهايي كه مواد فيبري يا الياف در آنها زياد است مثل ميوه و سبزيهاي پخته، غلات و نان سبوسدار بخوريد.
3- بيشتر فعاليت و حركت كنيد.
4- خود سرانه داروي ملين استفاده نكنيد و اگر ميخواهيد از شياف يا ملينهاي گياهي نظير سيلاكس و غيره استفاده كنيد حتماً با پزشك معالج مشورت كنيد.
ث: ناراحتي دهان و گلو
بعضي داروهاي شيمي درماني ممكن است باعث خشكي و يا زخم دهان و اطراف گلو شود و يا در فرودادن غذا يا جويدن اشكالاتي بوجود آورد. رعايت نكات زير ميتواند به حل اين مشكل كمك كند:
1- روزانه داخل دهان را به دقت كنترل كرده و موارد التهاب و هرگونه پلاكهاي سفيد روي زبان، ته گلو، لثهها و ساير نقاط دهان را به پرستار و پزشك معالج اطلاع دهيد.
2- مايعات و غذاهاي نرم و پوره كه به راحتي جويده و بلعيده ميشود بخوريد و براي خوردن از ني كمك بگيريد.
3- آب نبات كم شيرين يا تكههاي يخ يا آدامس بمكيد.
4- خوراكيهاي آبدار مثل شير، ماست، بستني، املت، فرني، سوپ و پوره ميوه بخوريد.
5- از مصرف غذاهاي ترش و شور، خيلي سرد يا خيلي گرم خودداري كنيد.
6- به غذاهايتان ادويه و نمك زياد نزنيد.
7- ماست بيشتر بخوريد.
8- دهان و لثههايتان را تميز نگهداريد. براي جلوگيري از بوي بد دهان از آدامس استفاده كنيد.
9- از مسواك نرم استفاده كنيد و دندانهايتان را به آرامي مسواك بزنيد در صورت داشتن دندانهاي مصنوعي آن را از دهان درآوريد و با مسواك بشوييد.
10- روزي چندبار با محلول آب نمك ساده (سرم نمكي) يا محلول رقيق جوش شيرين يا عصاره طبيعي گل بابونه غرغره كنيد و دهانتان را بشوييد و اگر ميخواهيد از دهان شويههاي شيميايي نظير فلورايد، كلر هگزين و غيره استفاده كنيد با پزشك معالج يا دندانپزشك مشورت كنيد.
ج: ريزش مو
چون سرعت رشد و تكثير (زياد شدن) سلولهاي پياز موي سر و تن بسيار زياد است از اين رو ممكن است در اثر دارو درماني موقتاً به آنها آسيب برسد ولي پس از قطع دارو متوقف ميشود و موهايتان به حالت طبيعي درخواهد آمد. در صورت تمايل ميتوانيد:
1- قبل از شيمي درماني موهايتان را كوتاه كنيد.
2- از كلاه، شال گردن يا روسري نخي استفاده كنيد.
3- با شانه دانه درشت موهاي خود را شانه كنيد.
4- از شامپوهاي ملايم براي شستن مو استفاده كنيد و بعد از حمام از سشوار استفاده نكنيد.
چ: احتمال عفونت
اكثر داروهاي شيمي درماني اثر مستقيمي روي مغز استخوان كه محل توليد سلولهاي خوني است دارد و باعث كم كاري مغز استخوان ميشود و چون گلبولهاي سفيد خون (WBC) كه در پيشگيري از عفونت و مبارزه با ميكروبها كمك بزرگي ميكنند و در مغز استخوان ساخته ميشوند، در هنگام شيمي درماني كاهش پيدا ميكنند، در نتيجه احتمال دچار شدن به بيماريهاي عفوني افزايش مييابد.
نشانههاي عفونت چيست؟ تب بيشتر از 38 درجه، لرز، عرق كردن زياد در شب يا هنگام خواب، اسهال شديد، سوزش و درد در موقع ريزش ادرار، سرفه شديد يا گلو درد. در صورت دچار شدن به علائم فوق فوراً به پزشك معالج يا پرستار مربوطه در بيمارستان اطلاع دهيد و خود سرانه داروي تببراستفاده نكنيد و در صورت تجويز آنتي بيوتيك، طبق دستور پزشك بطور منظم (سر ساعت) مصرف كنيد.
بنابراين به منظور كاهش دچار شدن به عفونت، نكات زير را رعايت كنيد:
1- دستهايتان را حتماً با صابون بشوييد، مخصوصاً قبل از صرف غذا و بعد از اجابت مزاج.
2- موقع گرفتن ناخنهايتان مواظب باشيد كه گوشتتان را نگيريد و زخمي نكنيد.
3- از رفت و آمد افراد متفرقه بخصوص كساني كه بيماري عفوني، تنفسي، مسري و سرماخوردگي دارند در اطرافتان جلوگيري كنيد و از ماسك استفاده كنيد.
4- از رفتن به مكانهاي شلوغ مانند سينما، ترمينال مسافرتي و .... خودداري كنيد.
5- از مسواك نرم استفاده كنيد تا احتمال زخم شدن دهان و لثه كم شود.
6-براي تراشيدن ريش از تيغ استفاده نكنيد.
7- بعد از هربار اجابت مزاج با دقت نشيمن گاهتان را بشوييد و اگر سوزش داريد يا زير دستتان دكمههاي بو اسير حس كرديد با پزشك مشورت كنيد.
8- از خوردن ميوهها و سبزيهاي خام و نپخته مثل سبزيخوردن، كاهو، كلم، توتفرنگي و همچنين تخممرغ خام خودداري كنيد.
9- پزشك تعداد گلبول سفيد خونتان (WBC ) را در طول درمان كنترل خواهد كرد.
10-در اتاق خودتان گلهاي طبيعي و گلدان و برگ سبز طبيعي نگهداري نكنيد.
ح: ناراحتي پوستي
ناحيهاي از پوست كه راديوتراپي ميشود ممكن است دچار التهاب و سوختگي شود. همچنين داروهاي شيمي درماني ممكن است باعث تغييراتي جزئي مثل قرمز شدن، خشك شدن، پوسته شدن و خارش در پوست بشود و يا جوشهاي كوچكي زير پوست پيدا شود كه اكثر اينها به مرور رفع ميشود و به درماني خاصي نياز ندارد ولي رعايت نكات زير ميتواند به حل مشكل كمك كند:
1- جوشهاي صورت و بدن را نكنيد و اگر جوش صورت داريد، صورت را تميز و خشك نگهداريد و از صابونها و كرمهاي بهداشتي استفاده كنيد.
2- اگر پوست شما خشك شده است از محلولها و كرمهاي مرطوب كننده بدون اسانس (مثل كرم و صابون بچه) استفاده كنيد.
3- سعي كنيد روزي يكبار دوش آب گرم بگيريد و خودتان را به آرامي با حوله خشك كنيد، حوله را روي بدنتان نكشيد.
4- در طول درمان زير نور مستقيم آفتاب نمانيد و اگر پوست شما به علت حساسيت در برابر خورشيد قرمز شد از كرم ضدآفتاب يا از بلوز آستيندار و كلاه لبهدار براي محافظت در برابر نور خورشيد استفاده كنيد.
5- اگر خارش در پوست شما ديده ميشود و يا پوسته پوسته شده است با پزشك مشورت كنيد.
خ: نامنظم شدن عادت ماهانه و يا قطع آن در خانمها
دارو درماني ميتواند باعث نامنظم شدن عادتماهانه و يا قطع آن در بعضي از افراد شود و يا تا پايان دوره درمان ادامه داشته باشد، در صورت زيادشدن خونريزي عادتماهانه و يا كم شدن فاصله بين دو عادت ماهانه به پزشك معالج اطلاع دهيد.
د: احساس ضعف و خستگي و تنگي نفس
همانطور كه داروهاي شيمي درماني باعث كاهش گلبول سفيد ميشود ممكن است گلبولهاي قرمز خون (RBC ) هم كاهش يابند و چون كار اصلي گلبولهاي قرمز، بردن اكسيژن ازريه به بافتهاي مختلف است كاهش اين گلبولها باعث كمخوني شده و به دنبال آن بيمار دچار خستگي (احساس ضعف و خستگي شديد)، سرگيجه (احساس غش) و حتي تنگي نفس ميشود. هرگاه علائم بالا را مشاهده كرديد با پزشك در ميان بگذاريد و نكات زير را رعايت كنيد:
1- از انجام كارهاي سنگين پرهيز كنيد، استراحت بيشتري داشته باشيد تا نيرويتان را ذخيره كرده باشيد.
2- در كارتان شتاب نكنيد تا كمتر به سرگيجه بيفتيد بخصوص هنگام تغيير وضعيت مثلاً از حالت خوابيده به نشسته، آهسته عمل كنيد.
3- غذاي بيمار بايد پر پروتئين باشد و ميان وعدههاي غذايي فراموش نشود.
4- پزشك معالج تعداد RBC خون شما را در طول درمان كنترل خواهد كرد. در صورت بروز كم خوني شايد تزريق خون را ضروري بداند.
ذ: خواب رفتگي و گزگز در انگشتان و اختلال در تعادل
داروهاي شيمي درماني ممكن است تغييراتي در اعصاب حسي ايجاد كنند و باعث عوارضي مثل خواب رفتگي انگشتان دست و پا و يا اختلال در حركت و از دست دادن تعادل شوند كه معمولاً گذرا بوده و با قطع دارو بتدريج برطرف ميشود. پزشك را در جريان اين امر بگذاريد، ممكن است مقدار مصرف داروها را كاهش دهد.
ر: تورم صورت و دستها و پاها و شكم
بعضي از داروهاي شيمي درماني ممكن است باعث تغييرات هورموني و در نتيجه افزايش مايعات داخل بافتها و باقيماندن مايع زياد در بدن بشوند. اگر در ناحيه صورت و دستها و پاها و يا شكم پف يا تورمي ديديد پزشك را در جريان بگذاريد همچنين توصيه ميشود از مصرف زياد نمك پرهيز كنيد.
ز: خونريزي
داروهاي شيمي درماني ممكن است باعث كاهش پلاكتها شوند (پلاكتها سلولهاي كوچكي هستند كه در مغز استخوان ساخته ميشوند و نقش مهمي در لخته شدن خون دارند و از خونريزي جلوگيري ميكنند) اگر مقدار پلاكتهاي خون كم شود احتمال خونريزي داخلي به صورتهاي مختلف بالا ميرود. پزشك معالج در طول درمان وضعيت انعقادي خون (PTT) را كنترل خواهد كرد و در صورت افت زياد، دستور تزريق پلاكت را خواهد داد. جهت كم كردن خطر خونريزي نكات زير را رعايت كنيد:
1- بدون اجازه پزشك هيچ دارويي، حتي آسپرين، داروهاي مسكن و خوابآور مصرف نكنيد، آسپرين موجب كاهش پلاكت و خونريزي داخلي ميشود.
2- قبل از انجام هر اقدام دندانپزشكي با پزشك معالج مشورت كنيد، از مسواك نرم استفاده كنيد و لثهها را با وسيله نرمي مثل پنبه تميز كنيد.
3- براي نظافت بيني انگشت داخل آن نكنيد و اگر خون دماغ شديد يا لثههايتان خونريزي ميكند يا خلط خوني داشتيد فوراً به پزشك معالج اطلاع دهيد.
4- هنگام استفاده از وسايل برنده و نوك تيز مثل كارد، احتياط كنيد مبادا جايي از بدنتان زخم شود.
5- به منظور جلوگيري از سوختن بدنتان از دست زدن به وسايل داغ خودداري كنيد.
6- از كارهاي سخت بدني و ورزش خودداري كنيد تا جايي از بدنتان زخمي نشود.
7- اگر زير پوست، بخصوص در ناحيه ساق پا و يا شكم دانههاي قرمز رنگي پيدا شد
فوراً به پزشك اطلاع دهيد.
8- اگر كبودي و خونمردگي زير پوست بدنتان مشاهده كرديد اطلاع دهيد.
9- از گذاشتن درجه (حرارت سنج) در مقعد، استعمال شياف و تنقيه خودداري كنيد.
10- خونريزي واژينال (رحمي) و خونريزي از ناحيه مقعد را اطلاع دهيد.
11- اگر در ادرار يا مدفوع خود خون ديديد و يا مدفوع قيري رنگ را فوراً به پزشك معالج اطلاع دهيد.
* * * * * * * * * * *
هميشه به خاطر داشته باشيد: در تمام مراحل درمان، اگر در مصرف داروهايتان مشكل داشتيد و يا هر گونه عوارض ديگري در وضعيت جسمي خود مشاهده كرديد، فورا با پزشك معالج در مطب يا پرستار مربوطه در بيمارستان تماس گرفته و راهنمايي لازم را دريافت نماييد. شماره تلفنهاي ضروري را هميشه همراه داشته باشيد.
* * * * * * * * * * *
مطالب اين بروشور چكيدهاي است از كتابهاي زير:
1- شيميدرماني و شما (1) ترجمه و تنظيم دكتر جها نگير رأفت، نشرآويشن، بابل، انجمن امداد ايران، 1378
2- شيمي درماني و شما (2) ترجمه دكتر مژگان سرافرازي، نشر آويشن، بابل، انجمن امداد ايران، 1382
وبلاگ دانشجویان مجتمع آذربایجان